ÇEK TAKASININ TARİHÇESİ

 

 

Çek takası faaliyetleri ilk defa Osmanlı Bankası bünyesinde başlamıştır. 1931 yılında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) kurulmasından sonra İstanbul Takas Odası 1933 yılında Osmanlı Bankasından devralınmıştır. Daha sonra takas odası işlemleri ile ilgili olarak bir Esas Nizamname düzenlenmiş ve İstanbul Takas Odası işlemleri üzerinde TCMB’nin rolü artmıştır.

TCMB İstanbul Şubesi de 6 Ağustos 1943 tarihinde Odaya üye olmuş ve takas işlemlerine nezaret etmeye başlamıştır.

TCMB Meclis Azası Nusret Uzgören’in 3 Ocak 1941 tarihinde çeklerin tedavülünün teşviki hakkında hazırladığı rapor, çeke duyulan ilgiyi ve ekonomik etkilerini ortaya koyması ve bu hususta alınan mesafeyi göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Bu raporda, TCMB 1940-Eylül bültenine atıfta bulunularak 1939 yılında 83.206 adet çekin İstanbul Takas Odasında mahsup edildiği belirtilmektedir. Yine raporda o tarihte yalnızca İş Bankasında banka tevdiatının yüz milyona, tüm bankalarda ise bu rakamın üç yüz milyona ulaşmasının memnuniyetle karşılandığı belirtilerek çek kullanımının yaygınlaştırlması konusunda TCMB’ye görevler düştüğü ifade edilmiştir.

Bu rapor üzerine TCMB Banka Meclisi (İdare Meclisi) Ankara’da bir takas odası kurulması hususunu değerlendirerek 19 Eylül 1942 tarihinde Ankara’da takas odası kurulmasına karar vermiş ve Oda 16 Ekim 1942 tarihinde faaliyete geçmiştir. Ankara’nın ardından İzmir’de kurulan takas odası ise 2 Ocak 1952 tarihinde faaliyete geçmiştir. Gerek Ankara gerekse İzmir Takas Odaları İstanbul Takas Odası Ana Sözleşmesi esas alınarak hazırlanan farklı ana sözleşmeler çerçevesinde faaliyete geçerek takas işlemlerine başlamışlardır.

Ancak her üç şehirde faaliyette bulunan takas odalarının sözleşmeleri arasındaki farklılıkların ortadan kaldırılması, işlevsiz maddelerin gözden geçirilmesi, anlaşılması güç maddelerin anlaşılır hale getirilmesi amacıyla üç şehirdeki takas odaları Ana Sözleşmeleri yerine geçerli olmak üzere, 1969 yılında tek tip bir sözleşme hazırlanmış ve günün koşullarına göre değişiklikler yapılmıştır.

Yönetim açısından, her oda kendisine ait Takas Odası Genel Kurulu’nu oluşturmuş ve Genel Kurul tarafından kurayla seçilen Yönetim Kurulu aracılığıyla işlemler yürütülmüştür.

26 Ocak 1970 yılında yayımlanan ve 1715 sayılı Kanunu yürürlükten kaldıran 1211 sayılı TCMB Kanununun 55 inci maddesi ile, TCMB, şubelerinin bulunduğu yerlerde açılmış veya açılacak takas odaları işlemlerine nezaret etmekle görevli kılınmıştır.

Çek kullanımının yaygınlaştırılması, bankalararası para nakil hareketlerinin azaltılması amacıyla Ankara, İstanbul ve İzmir dışındaki TCMB şubelerinin bulunduğu illerde, bu illerin genel ekonomik durumları, bankacılık faaliyetlerinin yoğunluğu gibi hususlar göz önüne alınarak Tek Tip Ana Sözleşme esasları çerçevesinde faaliyette bulunmak üzere; Adana’da 4 Haziran 1979, Bursa’da 28 Ocak 1980, Samsun’da 20 Şubat 1980, Mersin’de 15 Nisan 1980, Denizli’de 2 Şubat 1981, Konya ve Eskişehir’de 2 Mart 1981, Kayseri’de 1 Nisan 1981, Gaziantep’de 22 Haziran 1981, Trabzon ve Diyarbakır’da 1 Temmuz 1981, İskenderun’da 25 Mart 1985, İzmit’te de 18 Temmuz 1985 tarihinde takas odaları faaliyete geçirilmiştir.

3.4.1985 tarih, 10714 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 3167 sayılı Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun’un 6 ıncı maddesi ile, TCMB çeklerin banka şubeleri arasında hesaben tesviyesini sağlayacak tüzel kişiliği haiz sistemi kurmaya ve gözetimi altında yürütmeye yetkili kılınmıştır. Bu yetki uyarınca tüzel kişiliği haiz, merkezi Ankara’da bulunan ve faaliyetlerinde özel hukuk hükümlerine tabi “Bankalararası Takas Odaları Merkezi” kurulmuştur. Tüzel kişiliğin kurulmasından sonra BTOM Yönetim Kurulu’nun teklifi üzerine TCMB Banka Meclisi Kararıyla Erzurum’da 26 Mayıs 1986, Antalya’da 4 Şubat 1987, Malatya’da 5 Ekim 1992, Edirne’de 28 Haziran 1996 tarihlerinde takas odaları faaliyete geçirilmiştir.

3.10.1985 tarihine kadar takas işlemleri 1969 yılında tek tip hale getirilen ve takas odalarına üye bankalarca da imzalanan ana sözleşme esasları çerçevesinde yürütülmüştür.

Anılan tarihten itibaren çek takası faaliyetleri 3167 sayılı Kanun’un 6 ıncı maddesi uyarınca TCMB tarafından yayımlanan Bankalararası Takas Odaları Merkezi Yönetmeliği ve bu Yönetmeliğe bağlı çıkarılan Bankalararası Takas Odaları İşlemleri İzahnamesi esasları çerçevesinde yürütülmektedir.

3167 sayılı Kanundan önceki uygulamada ana sözleşme gereğince takas odalarının her birinin ayrı genel kurulu ve yönetim kurulu bulunmakta iken, BTOM Yönetmeliği uyarınca Bankalararası Takas Odaları Yönetim Kurulu ve Bankalararası Takas Odaları Yönetim Komiteleri oluşturulmuş böylelikle eski uygulamada görülen odalar arasında farklı uygulamalar önlenerek yönetimde yeknesaklık ve etkinlik sağlanmıştır.

Önceki uygulamada TCMB şubelerinin kurulu olduğu yerlerde takas odası açılmakta iken, 3167 sayılı Kanun’un 6 ıncı maddesi ile, TCMB’nin şubelerinin kurulu bulunmadığı yerlerde de bu yetkisini uygun göreceği bir bankaya devrederek her ilde takas odası kurulabilme olanağı sağlanmıştır. Bu yetki uyarınca da Adapazarı Takas Odası 23 Ocak 1995, Balıkesir Takas Odası 26 Kasım 1997 tarihlerinde faaliyete geçirilmiştir.

Klasik olarak çeklerin fiziki değişimine dayanılarak yapılan takas işlemleri 18 Ekim 1993 tarihinde İstanbul’da, 16 Nisan 1998 tarihinde ise Ankara’da klasik takasla birlikte çek bilgileri üzerinden elektronik olarak yapılmaya başlanmıştır. Elektronik ortamda yapılan çek takasının toplam takas içerisindeki payının %99,9 gibi bir orana ulaşması ve artan maliyetlerin azaltılmasını teminen elektronik takas yapılabilen Ankara ve İstanbul Takas odası dışındaki diğer odalar iki aşamada 31.12.2002 ve 30.6.2003 tarihleri itibariyle kapatılmıştır.

 

 

Yararlanılan Kaynaklar:

1) TCMB Banka Meclisi Kararları

2) BTOM Yönetim Kurulu Karaları

3) TCMB Meclis Azası Nusret Uzgören’in “Çek Tedavülünün Artması İçin Alınabilecek Tedbirler” hakkında raporu (3.1.1941)

4) Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi