Çek takası nedir?

Çek takası çeklerin banka şubeleri arasında hesaben tesviyesini sağlayan bir ödeme sistemidir.

Çek takası sistemi gecikmeli net mutabakat (Deferred Net Settlement) esasına göre çalışmaktadır. Toptan mutabakat sistemlerinde her bir ödeme birbirinden bağımsız olarak gerçekleştirilip sonuçlandırılırken, çek takasının da içinde bulunduğu sistemde mutabakat işlem bazında gerçekleştirilmeyerek önceden belirlenmiş mutabakat zamanında her bir katılımcının borç ve alacakları çok taraflı olarak netleştirilmektedir. Net borçlu durumundaki katılımcıların borçlarını ödemesinden ve net alacaklı konumundaki katılımcılara alacaklı oldukları tutarlar gönderildikten sonra işlemler sonuçlandırılmaktadır.

Borç/Alacak bakiyeleri Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Ankara Şubesindeki hesap üzerinden tesviye edilmektedir.

Çek takası katılımcıları kimlerdir?

Çek takası katılımcıları bankalardan oluşmaktadır. Bankalar Kanununa tabi olup, bünyesinde çekle işleyen hesapları bulunan ve bankalararası takas odaları kurulu bulunan yerlerde şubeleri olan katılımcılar bankalararası takas odaları faaliyetlerine en az bir şube ile katılmak zorundadırlar.

Yasal Dayanağı nedir?

Çek takası sisteminin kuruluş ve işleyişi 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanun'unun 55 inci maddesi ve 3167 sayılı Kanun’un 6 ncı maddesi ile bu madde uyarınca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nca çıkarılan Yönetmelik esasları çerçevesinde yürütülmektedir.

Bu madde uyarınca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası çeklerin banka şubeleri arasında hesaben tesviyesini sağlayacak tüzel kişiliği haiz sistemi kurmaya ve gözetimi altında yürütmeye yetkilidir.

Yönetimi nasıldır?

3167 sayılı Kanuna istinaden çıkarılan Yönetmelik ile Bankalararası Takas Odaları Merkezi adıyla bir tüzel kişilik kurulmuş olup yönetim kurulunu Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulunu oluşturan üye bankaların en az şube müdürü seviyesindeki temsilcileri ile Merkez Bankası temsilcisi oluşturmaktadır. Yönetim Kurulunun başkanlığını Merkez Bankası temsilcisi üstlenmektedir.

Çek takasının ödemeler sistemine sağladığı faydalar nelerdir?

Bu sistemin en önemli amaçlarından birisi, bankalararası para nakil hareketlerinin ve söz konusu nakil hareketlerinden doğabilecek risklerin azaltılmasını sağlamaktır.

Ayrıca bu sistemle çekin takas aracılığıyla ödenebilmesine olanak sağlanarak çek kullanımının yaygınlaşması amaçlanmaktadır.

Söz konusu sistem sayesinde hamil, bulunduğu yerde şubesi bulunmayan bankanın çekini, herhangi bir banka üzerinden takas aracılığıyla tahsil edebilmektedir. Çek takası sisteminin bulunmaması halinde hamil çekini tahsil etmek amacıyla en yakın yerdeki muhatab bankaya gitmek zorunda kalacak bu da hamil açısından emek ve zaman kaybı yanında risk üstlenmesine neden olacaktır.

Yine hamil elinde bulunan çok sayıda farklı bankalara ait çekleri herhangi bir banka üzerinden takas aracılığıyla tahsil etme imkanına sahip bulunduğundan, sistem emek ve zaman tasarrufu sağlamaktadır. Tek tek bankalara gidilerek çeklerin tahsil edilmesinin önlenmesi çek kullanıcılarına hem daha az personel çalıştırma hemde zamandan tasarruf sağlama imkanı sağlayacaktır.

Bankalar ise kullanılan teknoloji ile hem maliyetlerini azaltmakta hemde müşterilerine daha iyi hizmet sunabilmektedir.

Elektronik Çek Takası Nedir?

ÇEKİN MUHATAP BANKA DIŞINDAKİ BİR BANKA TARAFINDAN ELEKTRONİK TAKAS ARACILIĞIYLA ÖDENMESİ

Elektronik ortamda takas;

i.                     Ankara ve İstanbul Takas Odalarında çek bilgilerinin önceden bilgisayar aracılığı ile gönderilmesi ve daha sonra çeklerin fiziken takas odalarında ibraz edilmesi.

ii.                   İstanbul Takas Odasından protocol uyarınca, çeklerin fiziken ibraz edilmeden sadece çek bilgilerinin bilgisayar aracılığı ile gönderilmesi şeklinde 2 ayrı takas yöntemiyle sürdürülmektedir.

Uygulamaya göre;

1)      Hamil (A) bankasındaki hesaba ait çeki tahsil amacıyla (B) bankasına götürür.

2)      (B) Bankasının herhangi bir şubesi Türkiye’nin neresinde olursa olsun bu çekin üzerinde yer alan tahsil etmeye yarayacak bilgileri bilgisayar üzerinden Genel Müdürlüğü aracılığıyla İstanbul Takas Odasına gönderir.

3)      İstanbul Takas Odası bu bilgileri hesabın bulunduğu (A) Bankasına yollar.

4)      (A) Bankası ilgili şubesindeki hesaptan çekin karşılığı olup olmadığına (provizyon) bakar.

5)      (A) Bankası çekin karşılığının olup olmadığını takas odasına bildirir.

6)      Takas odası bu bilgiyi (B) Bankasına aktarır.

7)      (B) Bankası çekin karşılığı varsa hamile bedelini öder veya karşılığı yoksa çeki iade eder.

Çalışma saatleri

Bankalararası Takas Odaları Yönetim Kurulunca alınan karar uyarınca, katılımcılar sisteme sabah saat 06.00’ya kadar bilgi gönderebilirler. Gün sonu işlemleri ise saat 17.00’da sonuçlandırılmaktadır.

Resmi tatil günlerinde ve yarım iş günlerinde sistem çalışmamaktadır.